Giới thiệu sách: Câu đố người Việt

By Trần Xuân Toàn

CÂU ĐỐ NGƯỜI VIỆT

Tác giả của nhiều công trình văn học dân gian có giá trị- Triều Nguyên- lại vừa ra mắt bạn đọc Câu đố người Việt (2 tập: tập 1 về tự nhiên tập 2 về văn hóa) do Nhà xuất bản Thuận Hóa xuất bản. Sách chia làm hai phần:

More...

Từ "Ai" trong ca dao (bài của Lê Từ Hiển- ĐH Quy Nhơn)

By Trần Xuân Toàn



            Từ "Ai " trong ca dao


Người ta thường nói "Ai đấy?" "Cô hỏi ai?"... Từ "ai" ở đây là đại từ không xác định dùng trong các câu nghi vấn. Và "ai" là một đối tượng cần được xác minh. Khảo sát ca dao Bình Định trường hợp "ai" xuất hiện với chức năng này khá nhiều. Người dân Bình Định nào chắc cũ từng được ru và ru con cháu ru chính mình với câu ca dao cảm động này:

Mẹ già như chuối chín cây
Gió đưa mẹ rụng con rày mồ coi
Mồ côi tội lắm ai ơi
Đói cơm ai đỡ lỡ lời ai binh

More...

Thuật ngữ: Biểu tượng nghệ thuật (sưu tầm)

By Trần Xuân Toàn


Lí thuyết mô phỏng phản ánh đã ngự trị trong văn học phương Tây hàng nghìn năm nhưng càng ngày người ta càng khẳng định văn học không bao giờ là sự bê nguyên hiện thực cuộc sống vào trong tác phẩm - thế giới nghệ thuật trong tác phẩm là một thế giới hư cấu giống thật chứ không phải là thật. Để tạo nên một thế giới như thế nhà văn sử dụng nhiều yếu tố trong đó có những biểu tượng nghệ thuật. Tìm hiểu biểu tượng nghệ thuật sẽ góp phần hiểu rõ hơn bản chất của việc xây dựng hình tượng trong văn học đồng thời giúp cho việc sử dụng thuật ngữ này được chính xác hơn.

More...

Hình tượng cô Tấm (bài Trần Hà Nam)

By Trần Xuân Toàn

Hình tượng cô Tấm

“ Trên quê hương ta biết bao nhiêu cô Tấm xinh đẹp đảm đang…”. Vâng Cô Tấm từ trong quả thị từ xa xưa đến nay luôn gần gũi thân thuộc với mỗi tâm hồn Việt Nam.  Tấm Cám gắn với lời kể của mẹ lời hát của bà “Bống bống bang bang…” đưa ta vào không gian huyền ảo của câu chuyện cổ tích thần kì thấm đượm cảm hứng nhân văn này.

Tấm Cám đánh dấu sự rạn nứt trong các mối quan hệ xã hội khi bắt đầu nảy sinh những xung đột mang mầm mống của cuộc đấu tranh giai cấp. Bởi thế câu chuyện chính là sự phản chiếu tâm hồn của những người bị áp bức mong muốn có một cuộc sống công bằng và tốt đẹp hơn. Triết lí dân gian thể hiện sinh động trong nội dung cuộc đấu tranh với mức độ ngày càng quyết liệt căng thẳng giữa cô Tấm hiền dịu với mẹ con mụ dì ghẻ độc ác. Triết lí ấy hàm chứa ước mơ của người bình dân : “Ở hiền gặp lành ở ác gặp dữ”.
Bắt đầu cho những xung đột của tác phẩm là mối quan hệ dì ghẻ – con chồng sự phân biệt đối xử giữa những đứa con không cùng chung dòng máu. Sự bất công thể hiện không chỉ ở những gì mà mụ dì ghẻ đối xử với Tấm kiểu “con yêu – con ghét” mà mầm mống ấy đã nảy nở sang người em khác mẹ với cô: Cám được nuông chiều bởi sự thiên vị đã tất yếu bộc lộ sự ích kỉ tranh giành phần hơn xem việc Tấm bị thiệt thòi như một tất yếu. Mầm ác cứ lớn dần từ việc Cám lừa Tấm tranh giỏ cá để được chiếc yếm đỏ ban đầu cho đến việc hai mẹ con dì ghẻ dồn mọi việc nặng nhọc sang cho Tấm hành hạ cô chăn trâu cắt cỏ đồng xa để bọn chúng ở nhà thực hiện những mưu mô đen tối. Điều đáng nói là trong mối quan hệ này hầu như Tấm chưa hề có phản ứng gì mà chỉ biết bưng mặt khóc.
Bởi thế dân gian đã sáng tạo ra hình tượng ông Bụt giúp Tấm giành lại những quyền lợi đáng ra cô phải được hưởng. Yếu tố ngẫu nhiên về con cá bống còn sót lại trong giỏ cho đến khi bống thành người bạn thân thiết của Tấm cô gái mồ côi cô đơn   đã chuyển sang ý nghĩa triết lí. Người hiền lành như Tấm phải được hưởng sự công bằng đó là lẽ trời. Thế nhưng mầm thiện luôn bị chèn ép bởi cội rễ cái ác cứ lớn dần. Mẹ con dì ghẻ đã tước đoạt luôn niềm vui của cô bé khi dùng mẹo lừa Tấm đi xa để bắt bống ăn thịt. Từ xung đột này câu chuyện đã mang ý nghĩa một xung đột chiều sâu : sự an phận đồng nghĩa với việc để cho cái ác tiếp tục hoành hành. Một lần nữa Bụt xuất hiện để an ủi Tấm con gà cũng giúp cô tìm xương cá bống…
Câu chuyện phát triển theo hướng xung đột càng trở nên gay gắt: hai mẹ con Cám hưởng thụ niềm vui hội hè còn Tấm phải âm thầm tủi hổ gạt qua khát khao được đi chơi để hoàn thành công việc mà dì ghẻ bày ra hành hạ cô. Lúc này bên cạnh Tấm có sự xuất hiện của đàn chim sẻ trợ giúp. Xương cá bống bây giờ biến thành quần áo đẹp giúp cô đi xem hội.

More...

Khát vọng (thơ Trần Xuân Toàn)

By Trần Xuân Toàn


                      KHÁT VỌNG

                           Về một vũ điệu Chăm

 Như em ở giữa bờ sinh tử
Lúng liếng ngời lên mắt rất đời
Bước nhỏ rung người tình tứ quá
Thân ngà uốn lượn cõi thực hư 

Có phải là em- bàn tay ấy
Luôn chìa một ngón khoả tầng xanh
Như cả hồn em dâng khát vọng
Sống để mà yêu đến vĩnh hằng… 

Còn có hay chăng hỡi các thần
Thần Vis-nu và đấng Si-va
Chỉ thấy lúng la là đôi mắt
Thân ngà vũ nữ rực nguồn yêu

More...

Vẻ đẹp Đam San (bài của Trần Hà Nam)

By Trần Xuân Toàn


 
Từ bao đời nay người Ê-Đê đã cùng quây quần bên bếp lửa nghe không biết chán từ đêm này sang đêm khác khan Đam Săn bài ca về người tù trưởng anh hùng của dân tộc mình với những chiến công hiển hách trong xây dựng phát triển buôn làng và bảo vệ cộng đồng chống lại bao kẻ thù hung hãn. Trong những chiến công lẫy lừng ấy ngất ngây lòng người vẫn là đoạn “Đánh thắng Mơ-tao Mơ-xây” chứng tỏ tài năng bản lĩnh lòng dũng cảm phi thường và sức mạnh vô địch của Đam Săn
    Sở dĩ xảy ra cuộc chiến này là do mơ-tao Mơ-xây (tù trưởng Sắt) đã cướp Hơ-nhí – vợ của Đam Săn. Đối với người Ê-Đê theo chế độ mẫu hệ việc bị kẻ thù cướp mất vợ là một nỗi sỉ nhục của cả cộng đồng. “Đánh thắng Mơ-tao Mơ-xây” là lần thứ hai Đam Săn phải chiến đấu với kẻ thù để giành lại người vợ chứng tỏ sự hùng mạnh của Đam Săn. Chàng phải đối mặt với kẻ thù hung bạo và cũng có sức mạnh phi thường không kém. Hàng loạt những hình ảnh so sánh trong đoạn trích cho thấy rõ sự tương phản giữa Đam Săn với kẻ thù làm nổi bật lên sự hào hùng của chàng và sự thảm hại của Mơ-tao Mơ-xây. Đó chính là nét đặc sắc trong nghệ thuật đoạn trích này tôn vinh vẻ đẹp người anh hùng Đam Săn .
    Vẻ đẹp Đam Săn hiện rõ ngay từ khi chàng bước chân vào lãnh địa của mơ-tao Mơ-xây. Tù trưởng Sắt hung bạo dù kiêu căng ngạo mạn cũng luôn phải dè chừng sự  hiện diện của chàng. Hình ảnh Đam Săn cùng những bạn bè đồng minh của chàng hiện lên dưới mắt kẻ thù thật dũng mãnh với khố màu sặc sỡ đầu đội khăn đẹp cùng khí thế hừng hực “Gươm sáng như mặt trời. Thân mình ở trần như quả dưa ở thế chờ sẵn như con sóc. Mắt sáng gấp đôi gấp ba mắt thường”. Hình ảnh so sánh thật đặc trưng đã làm đậm nét phi thường của người anh hùng. Tư thế ấy lại gắn liền hành động thách thức chặt ống tre thành ba khúc xô đổ hàng rào hàm chứa sức mạnh tuyệt luân của chàng. Khi giáp chiến cùng Đam Săn dù ngôn ngữ sử thi miêu tả mơ-tao Mơ-xây cũng rất đẹp rất dũng mãnh nhưng vẫn lộ ra sự khiếp nhược trước Đam Săn. Lời nói của hắn với chàng lộ ra sự hèn nhát “đừng đâm ta lúc ta đang xuống nhé”. Đáp lại Đam Săn đã bộc lộ sự khinh bỉ kẻ thù bằng tư thế đàng hoàng của mình: “Tao không thèm đâm mày trước lúc mày xuống! Ngay con heo nái nhà mày tao cũng có thèm chém đâu!”.
    Cuộc đối đầu của Đam Săn với mơ-tao Mơ-xây là giữa hai tù trưởng dũng mãnh. Phẩm chất anh hùng theo cách nhìn sử thi là ở sự chiến thắng bằng sức mạnh và sự can đảm. Cuộc đối đầu sinh tử  ấy không có chỗ dung thân cho kẻ nào hèn nhát hơn. Trong tình cảm tôn vinh người anh hùng của buôn làng mọi cử chỉ ngôn ngữ hành động của Đam Săn đều nổi bật vượt trội hơn kẻ thù. Chúng ta cùng được chứng kiến màn thi tài múa khiên thú vị: mơ-tao Mơ-xây thể hiện rõ sự khoác lác khi lời nói của hắn được minh chứng bằng “tiếng khiên kêu lộc cộc lộp cộp như tiếng những quả mướp đập vào nhau” còn Đam Săn đã dập tắt nhuệ khí của hắn bằng sức mạnh phi thường trong màn múa khiên độc đáo. Ngôn ngữ sử thi khoa trương sức mạnh ấy ngang sức mạnh tự nhiên: “Một bước nhảy chàng vượt qua mấy đồi tranh. Một bước lùi vượt qua mấy đồi mía. Tiếng gió khiên rít vù vù như dông bão cây cối nhà cửa ở xung quanh cũng nghiêng ngả”.  Lần múa khiên thứ hai của chàng còn ghê gớm hơn bởi dồn chứa sức mạnh trừng phạt mơ-tao Mơ-xây. Sức mạnh Đam Săn có được còn nhờ sự trợ lực của người vợ Hơ-nhí khi nàng ném trầu và thuốc cho chàng để sức lực tăng lên gấp bội.
    Đam Săn không hề đơn độc trong cuộc chiến vì danh dự này. Chính nghĩa thuộc về chàng khi các tù trưởng bạn hùng mạnh giúp chàng giành lại người vợ yêu quí . Đồng thời chàng còn được sự trợ giúp của ông Trời. Người anh hùng sử thi luôn có mối quan hệ với lực lượng siêu nhiên. Trời đã giúp chàng đánh rơi áo giáp của mơ-tao Mơ-Xây. Khi không còn áo sắt hắn thật thảm hại và hèn nhát khi lần lượt chạy trốn vào chuồng heo chuồng trâu khi sắp chết lại buông ra những lời hèn nhát. Ông Trời chỉ đóng vai trò hỗ trợ Đam San còn chính chàng mới là người kết liễu kẻ thù đòi lại danh dự cướp lại người vợ được Trời tác thành. Giết mơ-tao Mơ-xây chính nghĩa thuộc về Đam Săn. Chiến thắng được tôn vinh cùng với việc Đam Săn được sở hữu tất cả tài sản dân làng tôi tớ của hắn. Quyền sở hữu này là đặc trưng gắn với thời kì chuyển từ công xã thị tộc sang chiếm hữu nô lệ làm nên vinh quang của người anh hùng. Bởi thế hình ảnh  trong sử thi được mô tả với qui mô hoành tráng : mọi người tình nguyện theo Đam Săn đông như bầy hươu nai lố nhố như đàn kiến cánh như bầy kiến đen như đàn mối trắng. Chàng thêm quyền uy thêm nhiều chiêng núm chiêng bằng – của cải trở thành biểu tượng sức mạnh tuyệt đối của người anh hùng.
    Chính vì thế để xứng đáng với chiến công cũng phải có một lễ ăn mừng chiến thắng thật kì vĩ. Lời kêu gọi của Đam Săn có sức mạnh hiệu triệu muôn người như một bởi chàng đem lại niềm vinh quang chiến thắng đem lại sự bình yên cho bến nước buôn làng. Lễ cúng mừng chiến thắng hào phóng cũng là để tôn vinh xứng đáng: “Hãy lấy bảy chum rượu bảy con trâu đực bảy con heo thiến để cúng cho Đam Săn này đã chiến thắng mơ-tao Mơ-xây để ta được như cây cổ thụ cao vút”. Dấu ấn tâm linh sau chiến thắng cho thấy Trời đứng về phía Đam Săn. Không khí hội còn náo nức tưng bừng với chiêng trống vang lừng khiến vỡ cả sàn nhà làm bay mái tranh lợp nhà con khỉ con vượn mải nghe mà quên đi hái trái cây những con voi và con tê giác cũng phải lắng nghe mà quên cả cho con bú. Nổi bật giữa đám đông hoan hỉ ấy tất yếu phải là người anh hùng Đam Săn – tù trưởng hùng mạnh ít ai sánh kịp. Ngay cả trong không khí yên bình của cộng đồng vẻ đẹp ấy vẫn nổi bật từ ngoại hình đến hành động: mái tóc dài cuồn cuộn thả xuống một cái chiêng uống rượu không bao giờ say ăn uống không bao giờ thấy no. Hơn thế nữa ngôn ngữ phóng đại của sử thi đã so sánh chàng ngang sức mạnh thần linh: “Oai linh vang đến tận thần núi phía Đông đến tận thần núi phía Tây”. Hình ảnh Đam Săn sau chiến công này được mô tả phóng đại và như một điệp khúc vang vọng niềm tự hào về người anh hùng tiêu biểu của cộng đồng: “Và người ta bàn tán không cùng rằng Đam Săn quả thật là một tù trưởng dũng cảm không bao giờ chịu lùi bước. Chàng ta mang chăn choàng trên vai tay đeo vòng cầm gươm chạm trổ sắc bén…Đam Săn hùng cường ngay từ trong lòng mẹ”. Vẻ đẹp ấy chỉ có thể xuất hiện trong sử thi anh hùng chỉ có ngôn ngữ sử thi mới đem lại những vẻ đẹp độc đáo đến thế!
    Đoạn trích đã đem lại cho ta những cách nhìn độc đáo về người anh hùng Đam Săn trong chiến công bảo vệ buôn làng đem lại bình yên cho bến nước. Lời kể chuyện hấp dẫn cùng ngôn ngữ miêu tả khoa trương tạo được dấu ấn đặc sắc chứa đựng những giá trị  nhân văn đặc trưng của sử thi. Sử thi anh hùng Đam Săn quả thật đã hình thành ý thức và tình cảm cộng đồng vững bền của dân tộc Ê-Đê thành di sản quí  báu của Tây Nguyên và dân tộc Việt Nam đánh dấu thời đại sử thi rực rỡ với vẻ đẹp “một đi không trở lại”./.


Tài liệu tham khảo:
    Từ cốt lõi là tục cướp phụ nữ sử thi có mấy xu hướng sau đây:
    - Phóng đại sự việc lên nhiều lần có thể vốn là một hành động cướp phụ nữ của một nhóm người sử thi phóng đại lên thành một cuộc chiến tranh qui mô đồ sộ với lực lượng quân lính đông đảo vũ khí ngút trời.
    - Kì vĩ hoá sự việc và nhân vật. Các nhân vật anh hùng có nhiều phép thuật do đó có thể có nhiều hành động phi thường có thể bay lên mây lặn xuống đất chém đổ núi tát cạn sông.
    - Việc cướp phụ nữ không được miêu tả một cách độc lập riêng biệt mà đặt trong bố cục chung về cuộc đời của người anh hùng. Gắn liền với việc cướp phụ nữ họ thường tiến hành các nhiệm vụ khác như: mở rộng lãnh thổ nâng cao quyền uy thu phục nhân lực thu phục của cải trả thù và đòi nợ.
        (Phan Đăng Nhật – Sử thi Tây Nguyên một di sản văn hoá phi vật thể đặc sắc)

Nguồn: blog  THN

More...

Cha ông xưa bảo vệ di sản văn hoá

By Trần Xuân Toàn

Cha ông ta bảo vệ
di sản văn hoá thế nào

 

Bùi Xuân Đính


 
Khái niệm "Di sản văn hoá" gồm văn hoá vật thể và phi vật thể mới được dùng trong khoảng hơn 10 năm trở lại đây. Xưa kia đối với bộ phận vật thể chúng ta thường gọi chung là các công trình kiến trúc tôn giáo gồm các đình chùa đền miếu lăng tẩm cùng các di vật trong đó. Đây là nơi thờ cúng tôn nghiêm thể hiện uy quyền của thần thánh của nhà vua của cộng đồng làng xã được xây dựng với công sức đóng góp của toàn dân thể hiện tài năng óc thẩm mỹ tâm linh tình cảm và cả niềm tin ước vọng của các vương triều và nhân dân các cộng đồng làng xã. Chính vì vậy các công trình kiến trúc tôn giáo này được các triều vua và nhân dân các làng xã hết sức chăm lo bảo vệ giữ gìn.

More...

hình ảnh kỉ niệm 20-11 của khoa

By Trần Xuân Toàn

HOẠT CẢNH VUI "SƠN TINH- THỦY TINH"

e

  

       

More...

Độc thoại ( truyện Trần Xuân Toàn)

By Trần Xuân Toàn


  
Độc thoại
Trần Xuân Toàn
 
Đoạn một: Đối thoại 1Tỉnh giấc vì một làn hương nhẹ. Nàng tiên diễm kiều bên cạnh. Hỏi: “Đi chơi không? “. Giọng nàng trong như suối nhẹ như hương và quyến rũ như ma quái. Tôi choáng người trong âm sắc ấy bất giác bước theo nàng không một lời. Nàng đưa tôi đến một bến sông lãng đãng sương mờ khỏi phủ. Người nhẹ đi như chiếc lá mùa thu lìa cành. Dòng sông ngăn ngắt mờ lững lờ chảy. Có tiếng hát len trong màn sương bỗng chìm như khói bồng bềnh sông nước. Nàng rỉ tai tôi: “Tiêu Tương đấy!”. À thì ra là Tiêu Tương sông. Tiêu Tương sông của bi diễm tình Trương- Mỵ. Chàng Trương Chi khoả chèo từ xa lướt tới. Sông nước lướt thướt run lên cả một vùng lạnh toát. An hiện khuôn mặt ma chê quỷ hờn. Nghe nhiều về Trương nhưng không ngờ chàng xấu thậm xấu tệ đến thế. Chả thế mà dân gian trêu: “Ngày xưa có chàng Trương Chi. Người thì thậm xấu….”.

More...

Nền giáo dục Việt Nam cổ- tôn vinh hiền tài

By Trần Xuân Toàn



                NỀN GIÁO DỤC VIỆT NAM CỔ

                          MỘT NỀN GIÁO DỤC TÔN VINH HIỀN TÀI

                      
                                                Trần Xuân Toàn 
 


Nền giáo dục Việt Nam có thể nói là bắt đầu từ thời các vua Hùng. Nhưng cái mốc để khẳng định sự tồn tại và trưởng thành của nền giáo dục Việt Nam là năm 1070 vua Lý Thánh Tông lập Văn Miếu thờ Khổng Tử và các môn đồ rồi năm 1075 kì thi Nho học đầu tiên được tổ chức ở nước ta năm 1076 lập Quốc Tử Giám – một loại hình trường đại học- để đào tạo nhân tài. Như vậy nền giáo dục Việt Nam có thể gọi là có một lịch sử lâu đời.
Điều đó cũng phù hợp với truyền thống “tôn sư trọng đạo” coi trọng giáo dục coi trọng học vấn của ông cha ta ngày xưa.


More...